Succesvol symposium over migratie, gender, armoede en klimaat

25 jaar Bridging Gaps: Internationaal theologie- en uitwisselingsprogramma van de VU en PThU

22-10-2020 | 12:45

Ruim honderd theologen uit Azie, Afrika, Latijns-Amerika, Australië en Europa bogen zich op 16 en 17 oktober 2020 over de bijdrage van theologie aan vier wereldwijde uitdagingen: migratie, gender, armoede en het klimaat. Dat deden ze tijdens het symposium 'Building bridges towards a more human society'. Leerpunten: theologie moet zich richten op wat er echt toe doet. Kerken en gelovigen hebben de roeping solidair te zijn met wie onder onrecht recht lijdt. Het Zuiden daagt hierin de Europese theologie uit.  

Verbinding en wederzijdse bemoediging
Verbinding, wederzijdse bemoediging en inspiratie zijn nodig om aan de leerpunten te voldoen. Het symposium bood dit in ruime mate. Op die manier gaf het vorm aan het 25-jarig jubileum van het theologische uitwisselingsprogramma Bridging Gaps aan de Protestantse Theologische Universiteit (PThU) en de Faculteit Religie en Theologie van de Vrije Universiteit Amsterdam (VU). Sprekers waren voormalige deelnemers aan dit programma.

Op zoek naar de roeping van de theologie
VU-hoogleraar Ruard Ganzevoort, decaan van de Faculteit Religie en Theologie, opende het symposium met een betoog voor theologie die haar roeping zoekt op het snijvlak van wat haar passie is en waar haar deskundigheid ligt. Contextuele theologie en bijbelinterpretatie zijn hier goede voorbeelden van. Ze sluiten aan bij de deskundigheid van theologen: religieuze bronnen interpreteren en bij wat theologen drijft: het verlangen naar een betere wereld. Op die manier kan de theologie een bijdrage leven in een tijd van een wereldwijde pandemie, racisme en klimaatverandering. Ganzevoort prees het werk van het Bridging Gaps programma van de afgelopen 25 jaar en sprak de hoop uit dat het zijn bijdrage nog lang mag leveren.

Meerwaarde van contextuele theologie
Op soortgelijke wijze opende hoogleraar Mechteld Jansen, rector van de PThU, de tweede dag van het symposium. Ze benadrukte de meerwaarde van contextuele theologie die de grote thema’s van de 21e eeuw durft aan te pakken. Daarbij is het van groot belang voor Europese theologie om te leren van het Zuiden, om te verbinden en elkaar uit te dagen. Een teken van zulke verbinding is ook dat de PThU en de Faculteit Religie en Theologie hierbij met elkaar en met vele maatschappelijke en kerkelijke partners samenwerken. Dit was ook te zien aan de goede vertegenwoordiging van vele kerkelijke gemeentes die soms al 25 jaar met studenten uit het programma optrekken en kerkelijke organisaties zoals Kerk in Actie, die als partners het programma mogelijk maken.

Brutale theologie voor mensen in de marge
Zuid-Afrikaans theoloog Charlene van der Walt betoogde in een eerste lezing dat theologie brutaal moet zijn. Om LHBT+ mensen ruimte te geven, bijvoorbeeld: ook zij hebben een plek. Haar titel 'I won’t behave myself, I won’t hate myself' sprak boekdelen. Van der Walt zette de discussie op scherp: er zijn dodelijke vormen van theologie. Wie preekt dat LHBT+ mensen zichzelf moeten haten, maakt zich schuldig aan hun lijden. De Bijbelse boodschap staat hier haaks op: afwijkende mensen vervullen hier vaak de hoofdrol. God kiest hun kant en strijdt met hen voor een volwaardige plek in de samenleving. Tainah Bielah, sprekend vanuit Sao Paulo, benadrukte in haar respons hoe groot de uitdaging is voor LHBT+ mensen. Soms lijkt het onbegonnen werk, gezien de druk van conservatieve kerken in Brazilië en hun band met een zelfverklaard homofobe president. Kritische theologie is daarom hard nodig, want de zelfmoord van LHBT+ mensen is een theologisch vraagstuk.

De armen zul je altijd bij je hebben!
Dario Barolín stelde de vraag naar theologie en economie centraal. Als algemeen secretaris van de alliantie van presbyteriaanse en gereformeerde kerken in Latijns-Amerika werkt hij in een setting waarin extreme armoede en rijkdom naast elkaar bestaan. Bijbelse theologie daagt uit om solidair te zijn met arme mensen en armoede. Daarbij draagt theologie perspectieven aan die kunnen helpen om opnieuw over economische vraagstukken na te denken. Wanneer Jezus in een gelijkenis over dagloners benadrukt dat ze allemaal hetzelfde betaald krijgen wijst dat op een economie waarin menselijke behoefte centraal staat. Nu Covid-19 armoede nog harder voelbaar maakt, kan juist de theologie bijdragen tot een herbezinning op wat een goede omgang met geld en hulpbronnen is en een nieuw economisch systeem voorstellen. In zijn respons onderstreepte Charl Fredericks (Zuid-Afrika) de realiteit van armoede en het feit dat het voor veel kerken een echte uitdaging is om met arme mensen op te trekken. Arme mensen zijn partners in de theologie en het werken aan een menselijker samenwerking, niet alleen ontvangers van hulp. Solidaire relaties met armen gaan veel verder dan het af en toe geven van geld om de ergste nood te lenigen!

Gender, geweld en genezing
Een heel ambivalente rol van de Bijbel bracht Mary-Luz Reyes Bejarano ter sprake. Als professor aan de Corporación Universidad Reformada (Colombia) is ze maar al te vertrouwd met bijbelgebruik dat geweld tegen vrouwen en andere gender- en seksuele minderheden rechtvaardigt. Ze wees ook op het potentieel van de Bijbel als een bron van verzet hiertegen en een bron van empathie van therapeutische waarde. De Bijbel is therapeutisch en profetisch. Bijbellezen met vrouwen die geweld ervaren hebben kan hen sterken, een gevoel van zelfwaarde geven en bijdragen aan hun kwaliteit van leven. Tegelijkertijd ondersteunt de Bijbel protest tegen geweld tegen mensen vanwege hun geslacht of seksualiteit. Funlola Olojede (Zuid-Afrika) ging grotendeels mee met het betoog van Reyes Bejarano. Wel tekende ze erbij aan dat het van net zo’n groot belang is dat de gemeenschap die de Bijbel leest ook begripvol en gastvrij is: "De tekst van de Bijbel wordt betekenisvol door de levende tekst van de gemeenschap." De kwaliteit van de kerk is net zo belangrijk als de kwaliteit van de Bijbel!

Theologie in de eeuw van de migratie
Migratie als theologische uitdaging plaatste bisschop Manuel Ernesto (Mozambique) op de agenda. Hij bood hierbij een rijke theologie van de menselijke waardigheid vanuit Afrikaans en Anglicaans perspectief. Iedere migrant heeft recht op een menswaardig bestaan, zij of hij is immers ook naar Gods beeld en gelijkenis geschapen. God zelf verbond zich zelfs met de migrant bij uitstek: Abraham, die weg moest trekken uit het land waar hij woonde. En in Jezus Christus neemt God zelf deel aan de menselijke migratie door de wereld en het leven. Het Afrikaanse begrip Ubuntu wijst bovendien op een menselijke verbondenheid voorbij aan religieuze grenzen: ik besta, omdat jij bestaat. Zelf werkend met migranten en vluchtelingen in noordelijk Mozambique stelde Ernesto dat het bij de roeping van kerken hoort om in te staan voor een menswaardige omgang met mensen op drift. De Indonesische theologe Ester Damaris Wolla Wunga sloot zich in een co-referaat hierbij aan en verdiepte het betoog van Ernesto door te wijzen op de rol van gender in migratie. Juist veel Indonesische vrouwen worden arbeidsmigrant en zijn in die rol buitengewoon kwetsbaar en worden vaak uitgebuit.

De schepping schreeuwt het uit
Lady Mandalika, een Indonesische PhD student aan de VU, hield de laatste lezing. Haar thema was contextueel bijbellezen in het licht van klimaatonrechtvaardigheid. Door uit te gaan van de uitbuiting van het Posomeer (Indonesië) wist ze dit heel concreet en zelfs persoonlijk te maken. Ze liet daarbij zien hoe Bijbelteksten, bijvoorbeeld uit het boek Hosea, kunnen helpen bij het vinden van een rechtvaardige omgang met de natuur. De uitbuiting van een meer betekent ook de uitbuiting van mensen en het vernietigen van hun cultuur en identiteit De bewoners rondom het Posomeer lazen Hosea vanuit hun context van land- en identiteitsverlies. De tekst van Hosea stond voor hen symbool voor het disfunctionerende leiderschap in de regio. Op deze lezing werd de respons verzorgd door Geke van Vliet, medewerker aan het Bridging Gaps programma. Sprekend vanuit eco-feministisch theologisch perspectief liet ze zien hoe juist vrouwen te lijden hebben onder klimaatonrechtvaardigheid. De vrouwelijke symboliek die gebruikt wordt om de natuur te beschrijven, leidt ertoe dat vrouwen en natuur beiden worden gezien als objecten die gedomineerd kunnen worden.

Blijvende uitwisseling
Twee experts sloten de beide dagen van het symposium af. Zij boden perspectieven voor de toekomst. Emeritus VU-hoogleraar Hans de Wit, initiator van het programma, sloot de eerste dag af. Hij stelde dat met een bereik van 40 landen en meer dan 225 alumni vanuit de hele wereld er een grote Bridging Gaps familie is ontstaan. Hij schetste het visioen van permanente vormen van uitwisseling. Misschien zelfs een ‘International Bridging Gaps University’? Aanleiding hiervoor was voor hem de grote expertise die in het netwerk van het programma beschikbaar is. Wereldwijd worstelen mensen met soortgelijke problemen, blijvende verbinding kan bemoedigen, versterken en uitdagen. Opent de gedwongen digitalisering tijdens de Coronapandemie hier een deur naar internationale samenwerking? De visie hiervoor en het verlangen hiernaar zijn er zeker!

Sterkere partnerschappen
De tweede dag van het symposium sloot Corrie van der Ven, medewerker van Kerk in Actie af, ook sprekend namens Rommie Nauta, tot voorkort directeur van Kerk in Actie. Zij onderstreepte de rol van Kerk in Actie als niet alleen financiële maar ook ideële partner van het programma en benadrukte de impact ervan op de Nederlandse theologie en kerk. Aankomende predikanten studeren samen met de Bridging Gaps studenten en worden daardoor gevormd. Deelnemers aan het programma bezoeken Nederlandse kerkelijke gemeentes die daardoor worden uitgedaagd en geïnspireerd. Met zijn duur van vijfentwintig jaar is het programma één van de grotere successen van Kerk in Actie. Zowel Van der Ven als De Wit drukten hun dankbaarheid uit aan alle medewerkers van de afgelopen vijfentwintig jaar, alle docenten die deelnemers begeleidden, en gemeentes die hen ontvingen. Van der Ven sloot af met de oproep om de band tussen deelnemers en gemeentes nog sterker te maken en te verkennen hoe dit zou kunnen. Dat hiervoor alle aanleiding is, bleek zeker uit de levendige discussies en intensieve uitwisseling tijdens het symposium.

Over Bridging Gaps
Het programma Bridging Gaps is een samenwerkingsverband van Kerk in Actie, VUvereniging, Stichting Sormani Fonds, Nederlands Luthers Genootschap, Stichting Catherina Halkes Fonds, het Doopsgezind Seminarium, het Remonstrants Seminarium en het Baptistenseminarium. Het programma wordt uitgevoerd door het Centrum voor Contextuele Bijbelinterpretatie, geleid door PThU-hoogleraar Klaas Spronk en VU-hoogleraar Peter-Ben Smit. Het programma wordt gecoördineerd door Kirsten van der Ham met medewerking van Geke van Vliet.

Vooraankondiging
Op 16 november houdt Marilu Salazar de jaarlijkse Dom Hélder Câmaralezing. Ze spreekt over “God openbaart zich in de alledaagse strijd voor en goed leven. Perspectieven uit de Latijns-Amerikaanse ecofeministische theologie”. De onlangs in Nijmegen benoemde Halkeshoogleraar voor feminisme en Christendom, Mariecke van den Berg, houdt een coreferaat; mw. Rommie Nauta, tot 2020 directeur van Kerk in Actie, verzorgt eveneens een reflectie. De lezing wordt georganiseerd in samenwerking met Kerk in Actie en de Nederlandse Zendingsraad en zal vanaf 19.30 per Zoom plaats vinden. Details over aanmelding en toegang tot de zoombijeenkomst volgen zo snel mogelijk. Voorlopige aanmelding is mogelijk bij VU-hoogleraar Peter-Ben Smit via p.b.a.smit@vu.nl